Situering

LEO XIII

De term ‘sociale leer’ gaat terug op paus Pius XI (in de encycliek Quadragesimo anno) en duidt het leerstellige ‘corpus’ aan dat betrekking heeft op maatschappelijke relevante themata en dat vanaf de encycliek Rerum Novarum van paus Leo XIII werd ontwikkeld in de Kerk. (Compendium Sociale Leer van de Kerk, nr. 87)

JOHANNES PAULUS IIDe sociale leer is de ‘nauwkeurige formulering van de resultaten van een aandachtige reflectie over de ingewikkelde realiteiten van het menselijke bestaan in de maatschappij en in de internationale context in het licht van het geloof en de kerkelijke traditie. Haar voornaamste doel is de interpretatie van die resultaten en het onderzoek van de overeenstemming of het verschil ervan met de lijnen van het onderricht van het Evangelie over de mens en over zijn aardse en tevens transcendente roeping: om dus het christelijke gedrag te oriënteren’. (Johannes Paulus II, Encycliek Sollicitudo Rei Socialis, 41: AAS 80 (1988), 571)

BENEDICTUS XVI“Liefde is de rode draad die door de sociale leer van de Kerk loopt. Iedere door deze leer beschreven verantwoordelijkheid en verplichting komt voort uit de liefde, die – in de woorden van Jezus – de samenvatting van de gehele wet is (vgl. Mt. 22,36-40). De liefde geeft aan de persoonlijke relatie tot God en tot de naaste de juiste inhoud; ze vormt het principe niet alleen van micro-betrekkingen – in vriendschap, familie en kleine groepen – maar ook van macro-betrekkingen – in sociale, economische en politieke verbanden. Voor de Kerk is – op grond van het Evangelie – de liefde alles, want, zoals de heiligen Johannes ons leert (vgl. 1 Joh. 4,8.16) en ik in mijn eerste encycliek in herinnering heb gebracht: “God is liefde” (Deus caritas est): Alles komt voort uit Gods liefde, alles wordt erdoor gevormd en alles is erop gericht. De liefde is de grootste gave van God aan de mens; zij is Zijn belofte en onze hoop. (Benedictus XVI, Encycliek Caritas in veritate, nr. 2).

De sociale leer van de Kerk ‘getuigt van vruchtbaar denkwerk wat haar verhouding tot de maatschappij betreft’ (Bisschoppen van België, Verklaring Kunt ge de tekenen van de tijd dan niet duiden?).

Compendium van de Sociale Leer van de Kerk

compendium

INHOUDSTAFEL

Pauselijke Raad voor Rechtvaardigheid en Vrede
Uitgeverij Licap cvba, Brussel, 2004
978 90 6858 782 1
www.licap.be

 

 

 

De Broeders van Liefde en de sociale leer van de Kerk

BVL en Sociale leer van de Kerk1. Je gelooft in de waarde van elke mens, ook van de meest verlaten, de zwaarst getroffen mens. (leefregel nr. 16)

2. Als Broeder van Liefde ben je erom bekommerd de waarde van het evangelie vooral daar te dienen waar de waardigheid van de mens het meest verduisterd is. (leefregel nr. 37)

3. Bij de opvoeding van de jeugd ga je in openheid en vrijmoedigheid alle waarden meten aan de wijsheid, die van God is. Je onderricht is een doorlichten van het hele menselijke bestaan met de verkondiging van Gods liefde en trouw. Als Broeder van Liefde geef je aan de jongeren een christelijke visie op het lijden. Je spoort hen aan om de nood van de lijdende mens in een geest van Caritas te helpen lenigen. (leefregel nr. 37)

4. Bij de gehandicapte en verwaarloosde jeugd, bij de bejaarde en psychisch zieke mens, word je geconfronteerd met grotere nood aan bevrijding, doordat hun menszijn op zoveel domeinen onvolkomen is. Nooit echter verloochen je hen. Je herkent ze als bij ons horende, en solidair ga je met hen de weg naar dezelfde bestemming in God. Daarom wil je door een nooit aflatende inspanning hun menselijke situatie nu reeds verbeteren. De vreugde van Gods woord, dat je aan de gehandicapte jeugd verkondigt, richt haar blijvend op de volheid van de Verrijzenis. Ook je werk bij zieken en bejaarden kun je begeleiden door een bescheiden verkondiging van Gods woord. (leefregel nr. 68)Bij de gehandicapte en verwaarloosde jeugd, bij de bejaarde en

5. De dienst van je gemeenschap is gericht op de komst van het Rijk in het hart van de gehandicapte, van de zieke en bejaarde mens, van het kind en de jongeman. In die gehoorzaamheid aan de Geest van Liefde ligt de trouw van je gemeenschap aan de Kerk en aan de wereld. (leefregel nr. 20)

6. Je zending als Broeder van Liefde geeft aan je bestaan een grote spankracht. Je roeping is wezenlijk apostolisch (leefregel nr. 66)

7. Broeder, als geroepene voor de exclusieve dienst van God heb je in de Kerk de bijzondere opdracht gekregen mee te waken over de waarde van de Caritas. Deze Caritas doordesemt je hele zijn en geeft aan je samen leven met de anderen een eigen kleur, die zowel in de dienst van de zwakke mens als in de opvoeding van de jeugd tot uitdrukking moet komen. (leefregel nr. 44)

Lees de volledige tekst

 

Achtergrond van het centrum voor de studie van het katholiek sociaal denken

CCST

Het christelijk sociaal denken is een eeuwenoude denktraditie die concreet gestalte krijgt in de sociale ethiek van de kerken.

Eén van de historische gestalten van deze traditie is de ‘sociale leer van de katholieke kerk’. Deze ethiek heeft in de loop van de geschiedenis zowel binnen als buiten de katholieke wereld een grote invloed uitgeoefend op het denken over arbeid, sociale rechtvaardigheid, economie en politiek. De uitdieping van de betekenis van de menselijke waardigheid werd één van de belangrijkste bijdragen tot de fundering van de rechten van de mens. Principes zoals subsidiariteit, sociale rechtvaardigheid, solidariteit en de universele bestemming van de goederen spelen tot op heden een belangrijke rol in discussies over de rechtvaardige ordening van de samenleving. Ook vandaag nog wordt de katholieke denktraditie verder ontwikkeld. De kritische dialoog tussen de bevrijdingtheologie en het kerkelijke leergezag heeft het evangelische engagement voor de armen opnieuw een centrale plaats gegeven. Nieuw problemen zoals flexibilisering van de arbeid, migratie, demografische ontwikkelingen en globalisering vereisen grensoverschrijdende denkkaders. In dialoog met andere christenen en met de wereldgemeenschap kan de katholieke gemeenschap die per definitie universeel gericht is een gezagvolle stem zijn.

Een van de problemen in verband met de ‘sociale leer van de katholieke kerk’ is het feit dat het vaak geïdentificeerd wordt met uitspraken van het pauselijk leergezag of van bisschoppenconferenties. Dat is niet ten onrechte aangezien sociale encyclieken en sommige brieven van bisschoppenconferentie een belangrijke maatschappelijke invloed hebben uitgeoefend.

De eenzijdige nadruk op ‘officiële’ teksten leidt echter tot een miskenning van de bijdrage van het niet-officiële denken en van de katholieke sociale denk- en praktijktraditie in het algemeen.

Het centrum voor de studie van de sociale leer van de kerk wil bijdragen tot een beter begrip van deze traditie. Zonder de historische en actuele waarde van de pauselijke encyclieken te miskennen, wil het centrum onderzoeken hoe het christelijk sociaal denken zich binnen de katholieke en christelijke denktraditie in brede zin heeft ontwikkeld en zich blijft ontwikkelen. Daarbij wordt een bijzondere aandacht geschonken aan de bijdrage van bewegingen, sociale weken, studiecentra (bv. Centre Lebret/Economie et Humanisme, von Nell Breuning Institute, CERAS, enz.) en personen (zoals E. Mounier, D. Day, sommige bevrijdingstheologen, e.a.) die hebben bijgedragen tot een katholiek-christelijke vorm van mediërend denken(“Middle level thinking”) alsook tot het debat over geloof en maatschappij.

De onmiddellijk aanleiding tot het oprichten van het centrum was het colloquium Whose Ethics? Which Priorities? Catholic Social Thought in Transition, Cambridge 11-14 April 1999, dat in samenwerking met het Von Hügel Institute (St. Edmunds College, Cambridge) werd georganiseerd. Tevens kwam de oprichting tegemoet aan de wens van het bureau van de F.U.C.E om een internationaal wetenschappelijk netwerk op te richten i.v.m. de sociale leer van de kerk.

Doelstelling van het centrum

1. De wetenschappelijke studie van het katholieke sociale denken in de breedte van het woord: de officiële sociale leer van het magisterium, het sociaal denken in lokale kerkbemeenschappen en bisschoppenconferenties, eucumenische denkgroepen, studiecentra verbonden aan diverse vormen van christelijke sociale praktijk en universitaire centra waar dialoogprogramma’s met het seculieren denken worden ontwikkeld.

2. De bevordering van de kennis van het katholieke sociale denken van het publiceren van teksten, commentaren en artikels, alsook van bibliografieën en modelcursussen.

3. Bijzondere aandacht gaat naar het opleiden van toekomstige docenten in katholiek centraal denken uit diverse continenent. Deze opleiding gebeurt in het kader van de onderwijsopdracht van de Faculteit Godgeleerdheid van de K.U.Leuven.

4. Functioneren als zetel van de International Association for Catholic Social Thought, dat op internationaal vlak grotendeels dezelfde doelstellingen nastreeft (zie link met informatie over leden en doelstellingen op ondervermelde webiste).

5.Samenwerken met wetenschappelijke denkcentra die zich in het bijzonder toeleggen op de ontwikkeling van het katholieke sociale denken. Deze samenwerking gebeurt op bijzondere wijze met het Von Hugel Institute (Cambridge), het John A. Ryan Institute for Catholic Social Thought (St. Thomas University, St. Paul, Minnesota), het Institut Catholique (Paris), het Centro di richerce per lo studio della dottrina sociale della Chiesa (Università cattolica del sacro cuore) en de Università Gregoriana r(Rome).

6. Organiseren van wetenschappelijke colloquia.

 

RKK Katholiek NederlandRKK

Katholiek Sociale Leer
De Katholieke Sociale Leer levert criteria voor een ethische beoordeling van het sociale en economische leven. Deze criteria worden ontleend aan de Bijbel, de filosofie, pauselijke encyclieken en brieven van bisschoppenconferenties.

Goede samenleving
In brede zin beslaat de Katholieke Sociale Leer alle ideeën en theorieën die de kerk door de eeuwen heen over de ‘goede samenleving’ heeft gehad. Meer specifiek wordt de term gebruikt voor kerkelijke documenten en uitspraken vanaf het midden van de 19e eeuw.

Sociale Leer en Sociaal Denken
Er bestaat een verschil tussen de Katholieke Sociale Leer en het Katholiek Sociaal Denken. De leer verwijst naar de publicaties en uitspraken van officiële kerkelijke instanties, het denken naar de wijdere context van academici en mensen uit de praktijk die naar aanleiding van deze uitspraken, en hun ervaringen in de praktijk, hierover verder gedacht en geschreven hebben

Het grootste geheim
Het Katholiek Sociaal Denken wordt wel eens het ‘grootste geheim’ van de kerk genoemd. Veel katholieken hebben er nog nooit van gehoord. Dat komt doordat er in onze samenleving, en ook in de parochies, veel aandacht is voor persoonlijke morele vraagstukken en minder voor het grotere geheel. De vraag ‘hoe leef ik als een goed Christen?’ wordt vaker gesteld dan de vraag ‘hoe leven wij als een goede samenleving?’.

Geschiedenis
In reactie op de slechte leef- en werkomstandigheden van arbeiders in de grote steden, en het opkomende Marxisme, schreef paus Leo XIII (1878-1903) in 1891 de Encycliek Rerum Novarum. In deze encycliek vraagt de paus om aandacht voor het lot van de arbeiders en hun recht op een fatsoenlijk bestaan. De encycliek werd de opmaat voor de katholieke sociale beweging en de oprichting van katholieke politieke partijen, katholieke vakbonden en katholieke werkgeversverenigingen. Latere pausen hebben de Katholieke Sociale Leer verder uitgewerkt, onder andere in de encyclieken Quadragesimo Anno (1931), Pacem in Terris (1963), Sollicitudo rei Socialis (1987) en Centesimus Annus (1991).

Beginselen
De Katholieke Sociale Leer is personalistisch. Dat wil zeggen dat zij mensen nooit los van hun omgeving ziet. Persoon en omgeving veronderstellen elkaar. Een mens leeft in een gemeenschap, waarvan de staat een bijzonder, maar niet alles overkoepelend deel uit maakt. De grootste vorm van die gemeenschap is de wereld. Volgens de Katholieke Sociale Leer zijn katholieken veel meer wereldburgers dan staatsburgers.

Menselijke waardigheid
Respect voor de menselijke waardigheid is het uitgangspunt van de Katholieke Sociale Leer. Die waardigheid moet beschermd worden, omdat ieder mens geschapen is naar het evenbeeld van God. De menselijke waardigheid is intrinsiek. Dat betekent dat je recht op respect en bescherming niet afhangt van bijvoorbeeld wetten van de overheid. Menselijke waardigheid daagt mensen uit om hun talenten in vrijheid te gebruiken. Maar het houdt ook een verantwoordelijkheid in, voor jezelf en voor anderen, om de vrijheid ook voor anderen te garanderen.

Bonum Commune
Het streven naar de goede samenleving, naar het bonum commune, is niet alleen een taak voor de politiek en de staat. Iedereen is medeverantwoordelijk voor een rechtvaardige samenleving. De Katholieke Sociale Leer is wantrouwend ten opzichte van een sterke overheid en is een voorstander van een sterke rol van het maatschappelijk middenveld: de ‘civil society’, zoals milieubewegingen, vakbonden en kerken. Paus Johannes XXIII (1958-1963) vatte het bonum commune als volgt samen: “het complex van maatschappelijke factoren, die de mensen in staat stellen hun persoonlijke vervolmaking vollediger en gemakkelijker te verwezenlijken” (Mater et Magistra, 1961, n. 65).

Subsidiariteit
Omdat de Katholieke Sociale Leer wantrouwend is ten opzichte van een sterke staat, bekijkt zij de organisatie van de samenleving van onderop. Dit is het subsidiariteitsbeginsel, voor het eerst geformuleerd in de encycliek Quadragesimo Anno. Ieder sociaal ingrijpen door de overheid mag slechts hulp brengen aan groepen in de samenleving ter ondersteuning van hun doelstellingen. Alleen als het probleem niet door die groepen kan worden opgelost mag de hogere instantie, zoals bijvoorbeeld de staat, de Europese Unie, en de Verenigde Naties, ingrijpen.

Solidariteit
In iedere samenleving dreigen mensen buiten boord te vallen. Ze worden uitgesloten omdat ze arm zijn of vanwege hun ras of geloof. De Katholiek Sociale Leer is solidair met deze uitgestotenen. Deze solidariteit kent twee dimensies. Ten eerste moeten de uitgestotenen samen werken om gerechtigheid te verkrijgen. Ten tweede wordt er een beroep gedaan op iedereen die (in)direct verantwoordelijk is voor de uitstoting om deze ongedaan te maken. Paus Johannes Paulus II schreef daarover in 1987: “…solidariteit is derhalve niet een gevoel van een vaag medelijden of van oppervlakkige vertedering bij het leed van zovele mensen, dichtbij of veraf. Zij is in tegendeel het vaste en volhardende besluit om zich in te zetten voor het algemeen welzijn van allen en van ieder, omdat wij werkelijk allen verantwoordelijk zijn voor allen” (Sollicitudo Rei Socialis 1987, n. 38).

Toepassingen
De Katholieke Sociale Leer is op vele manieren van toepassing: de relatie van een persoon tot de overheid; de economische verhoudingen landelijk en internationaal, vredesvraagstukken; en, meer recent de verhouding tussen mens en natuur.

Sociale Leer en Sociale Politiek
De Katholieke Sociale Leer is geen politiek programma. Het Bijbels ideaal van gerechtigheid geleid door naastenliefde kan niet rechtlijnig worden vertaald in overheidstaken. Ook op economisch terrein heeft de kerk geen modellen voor handen. Toch heeft de Katholieke Sociale Leer grote invloed op het politieke denken gehad, bijvoorbeeld in het Christelijk Sociaal Denken, de ideologie van de Christen-democratie, en de Bevrijdingstheologie.

Politieke invloed in Nederland
Na de Tweede Wereldoorlog speelde de Katholieke Sociale Leer een grote rol in de politieke standpunten van de KVP en de opbouw van de verzorgingsstaat door de Rooms-Rode coalities (1951-1958) onder leiding van drs. Willem Drees. Een belangrijke rol was daarbij weggelegd voor KVP-er Marga Klompé, de eerste vrouwelijke minister, die de scepter zwaaide over het ministerie van Maatschappelijk Werk. Bij de formulering van de ideologische uitgangspunten van het CDA in de jaren 70 speelde de Katholiek Sociale Leer nog een rol, om daarna langzaam maar zeker naar de achtergrond te verdwijnen. Sinds kort is er sprake van een hernieuwde belangstelling in de politiek en bij katholiek maatschappelijke organisaties voor de inhoud en concrete toepassing van het Katholiek Sociaal Denken.

Denkers en Doeners
Een aantal van oorsprong Franse denkers en doeners heeft in de eerste helft van de 20e eeuw grote invloed gehad op de totstandkoming van het Katholiek Sociaal Denken: Emmanuel Mounier (1905-1950), Jacques Maritain (1882-1973) en Yves R. Simon (1903-1961). In Duitsland waren het vooral Oswald von Nell-Breuning (1890-1991) en Romano Guardini (1885-1968) die de toon aangaven. Tegenwoordig zijn internationaal de volgende namen belangrijk: William T. Cavanaugh, Donald Dorr, David Hollenbach, Ian Linden en Paul Vallely. In het Nederlandse taalgebied is er veel aandacht voor het katholiek sociaal denken in het werk van Bisschop Van Luyn van Rotterdam, Edith Brugmans (RUL), Paul van Tongeren (RUN), Wim van de Donk, Ernst Hirsch Ballin, en Johan Verstraeten (KU Leuven).

 

Centrum voor de Sociale Leer van de Kerk

CSLKOp 5 mei 2008 heeft de Bisschop van Haarlem-Amsterdam, mgr. dr. J. M. Punt het “Centrum voor de sociale leer van de Kerk” (CSLK) opgericht.

Dit centrum is gevestigd in het centrum voor kerkelijke opleidingen ‘De Tiltenberg’, Zilkerduinweg 375, 2114 AM Vogelenzang. Voorzitter is prof. dr. G. J. M. van Wissen.

Het Centrum heeft tot doel het bestuderen, verdiepen en verbreiden van de sociale leer van de Rooms-Katholieke Kerk, zoals die met name tot uiting komt in de documenten van de verschillende pausen, om daarmee een bijdrage te leveren aan de opbouw van een meer rechtvaardige samenleving in Nederland en daarbuiten.

Om dit doel te verwerkelijken organiseert het Centrum lezingen, studiedagen, cursussen, gesprekken en symposia, verzorgt het publicaties en tracht het de sociale leer met alle daartoe dienstige middelen onder de aandacht te brengen, vooral van hen die maatschappelijke en politieke verantwoordelijkheid dragen.

Het Centrum heeft in 2009 twee symposia gehouden. Ten eerste het symposium over de zorgtradities in de verschillende religies onder de titel “Kernwoorden voor zorg in Jodendom. Christendom en Islam” en ten tweede het symposium over de Nota Gezinsbeleid “De kracht van het gezin” van minister Rouvoet.

‘L’unione europea e la dottrina sociale della Chiesa – In cammino verso Emmaus’

Mgr. ds. A. van Luyn, s.d.b. bisschop van Rotterdam voorzitter van COMECE, de Commissie van Bisschoppenconferenties van de Lidstaten van de EU

Het boek bevat een bundeling van twintig bijdragen (conferenties, toespraken, artikelen en publicaties) van Mgr. Van Luyn over de sociale leer van de katholieke Kerk in relatie tot de Europese Unie. Het boekwerk bevat een voorwoord van kardinaal Tarcisio Bertone, staatssecretaris van de paus.

l unione europea e la dottrina sociale delle ChiesaHet biedt de lezer een goed inzicht in het werk dat de COMECE in Brussel verricht: het “monitoren” van de ontwikkelingen binnen de Europese Unie op basis van de beginselen van de waardigheid van de menselijke persoon (human dignity) en het algemeen welzijn (common good) als de fundamentele beginselen van de sociale leer van de Kerk.

Tevens kan het boek voor de lezer “een stimulans zijn”, zo schrijft Mgr. Van Luyn in zijn inleiding, “om zich er rekenschap van te geven van het belang van het proces van de Europese eenwording en van zijn medeverantwoordelijkheid om daar als Europees burger aan bij te dragen.”

Te bestellen via: Libreria Editrice Vaticana, 2009 ISBN: 978-88-209-8258-4 268 blz. – € 18,00 www.libreriaeditricevaticana.com

Teksten over de Sociale Leer van de Kerk

ALGEMEEN

GODS LIEFDESPLAN VOOR DE MENSHEID

GODS PLAN EN DE ZENDING VAN DE KERK

DE MISSIE VAN DE KERK EN DE SOCIALE LEER

DE MENSELIJKE PERSOON

MENSENRECHTEN

ALGEMEEN WELZIJN

UNIVERSELE BESTEMMING VAN DE GOEDEREN

HET SUBSIDIARITEITSBEGINSEL

PARTICIPATIE

SOLIDARITEITSBEGINSEL

DE FUNDAMENTELE WAARDEN VAN HET SOCIALE LEVEN: WAARHEID, VRIJHEID, RECHTVAARDIGHEID

HET GEZIN

DE MENSELIJKE ARBEID

HET ECONOMISCH LEVEN

DE POLITIEKE GEMEENSCHAP

BESCHERMING VAN HET MILIEU

DE INTERNATIONALE GEMEENSCHAP

BEVORDEREN VAN DE VREDE

HET ENGAGEMENT VAN LEKENGELOVIGEN

EEN BESCHAVING VAN LIEFDE